czyli
„Opałkowo”
W nawale, by nie rzec zamieci, styczniowych rocznic obchodzonych w naszym galicyjskim miasteczku jakby nieco zapomniano o młodszej siostrze Tarnowa czyli Mościcach, zwanych też Azotami. A asumpt do świętowania jest dubeltowy. Otóż wczoraj, w niedzielę 18 stycznia, minęła 96 rocznica otwarcia w 1930 roku Zakładów Azotowych w Tarnowie-Azotach – wtedy i obecnie jednego z największych zakładów chemicznych w Polsce i Europie. To również dobra okazja aby przypomnieć postać jednego z najwybitniejszych, poza oczywiście Eugeniuszem Kwiatkowskim, dyrektora tej fabryki Stanisława Opałki, którego 33. rocznica śmierci przypada w tym roku.”Opałkowo”, bo tak niegdyś nazywano Mościce, to także część mojej rodzinnej sagi… Mój śp. Ojciec całe swoje zawodowe życie spędził w Azotach na stanowisku aparatowego, a ja po ukończeniu szkół pierwszy zawodowy roczny staż także przepracowałem w mościckim kombinacie. Do dziś pamiętam pierwsze wejście do gabinetu dyr. Opałki gdzie królował jego sekretarz p. Mortek, jedyna chyba męska sekretarka w tak ważnym miejscu…
Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach powstały w 1927 roku jako Państwowa Fabryka Związków Azotowych, z inicjatywy prezydenta Ignacego Mościckiego. Wybudowano je na terenach gmin Świerczków i Dąbrówka Infułacka, które w 1929 roku nazwano jako Mościce, a w 1951 zostały włączone do Tarnowa.
Była to druga co do wielkości państwowa inwestycja II RP. Produkcję uruchomiono pod koniec 1929 roku, a uroczyste otwarcie zakładów odbyło się 18 stycznia 1930 roku.
W okresie międzywojennym fabryka wytwarzała m.in. kwas azotowy, saletrę wapniową, saletrzak i siarczan amonu, a nawozy azotowe stanowiły około 80% całej produkcji. Zakłady posiadały własną elektrownię i zajmowały się również dystrybucją energii elektrycznej.
Decyzję o budowie pierwszej fabryki podjęto w 1927 na wniosek Prezydenta RP. Ignacego Mościckiego. Wchodzący w skład wsi Świerczków i Dąbrówka Infułacka teren o powierzchni 670 ha, zakupiony od księcia Romana Władysława Sanguszki za 210 tys. dolarów amerykańskich wykorzystano pod budowę fabryki wraz z osiedlem mieszkaniowym. 29 czerwca 1929 nadano mu nazwę Mościce. Oficjalne otwarcie Państwowej Fabryki Związków Azotowych nastąpiło w styczniu 1930. Pierwszym jej dyrektorem technicznym został inż. Romuald Wowkonowicz (1929-1933). W 1933 fabryka została połączona z fabryką w Chorzowie w przedsiębiorstwo o nazwie Zjednoczone Fabryki Związków Azotowych w Mościcach i Chorzowie, których dyrektorem naczelnym był Eugeniusz Kwiatkowski.
Państwowa Fabryka Związków Azotowych stanowiła jedną z największych inwestycji lat dwudziestych w Polsce. Fabryka prowadziła własne gospodarstwo rolne posiadające własny warzywnik o powierzchni 6 hektarów oraz poletka doświadczalne. Fabrykę zwiedzały wycieczki z całej Polski, a specjalnie dla nich zostały przygotowane edukacyjne ulotki. Organizowano też odczyty wśród rolników.
Fabryka produkowała i sprzedawała m.in.: siarczan amonu, azotniak, supertomasynę, kwas azotowy, wodór sprężony, tlen sprężony, kwas solny, czy saletrę amonową. W II poł. lat 30. XX wieku zatrudniała ponad 3200 pracowników. Wchodziła w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego. Eksportowała do 60 krajów, głównie: Anglii, Danii, USA, Argentyny, Finlandii, Rumunii, Holandii i Wenezueli.
Podczas II wojny światowej zakłady funkcjonowały pod nazwą „Stickstoffwerke Moscice”, będąc jednocześnie ważnym ośrodkiem konspiracji.
Po wojnie przedsiębiorstwo zostało rozbudowane i przekształcone w wieloprofilowy zakład chemiczny. W ramach programu Tarnów II w latach 60. uruchomiono produkcję m.in. polichlorku winylu (PVC), akrylonitrylu, cyjanowodoru oraz krzemu półprzewodnikowego.
Szczyt działalności zakładów przypadł na lata siedemdziesiąte, kiedy wytwarzano około 130 różnych produktów, w tym tworzywa sztuczne takie jak Tarflen (polski teflon), Tarnoform i Tarnamid, a także prowadzono sprzedaż własnej myśli technicznej.
Zakłady Azotowe odegrały kluczową rolę w rozwoju Mościc, z ich inicjatywy powstały osiedla mieszkaniowe wraz z rozbudowaną infrastrukturą, m.in. stadion, baseny pływackie i dom kultury, które na trwałe ukształtowały charakter tej części Tarnowa.
Od końca lat 70., a szczególnie w okresie kryzysu gospodarczego oraz przemian ustrojowych lat 80. i 90, następowało stopniowe ograniczanie asortymentu i skali produkcji.
Tarnowskie Azoty pozostają obecnie jednym z największych zakładów syntezy chemicznej w Polsce oraz jednym z największych pracodawców na ziemi tarnowskiej, zachowując istotne znaczenie gospodarcze dla regionu mimo znacznie mniejszej skali działalności niż w okresie swojego największego rozkwitu.
Stanisław Opałko w latach 1935–1950 pracował w Fabryce Papieru w Myszkowie, gdzie kolejno był majstrem, brygadzistą, kierownikiem produkcji i dyrektorem. W latach 1951–1952 kierował Zakładami Chemicznymi w Nowej Sarzynie. 23 stycznia 1945 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W wyniku jej zjednoczenia z PPR od 15 grudnia 1948 należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Przez 20 lat, od lutego 1958 do lutego 1978, zajmował stanowisko dyrektora Zakładów Azotowych im. Feliksa Dzierżyńskiego w Tarnowie. W 1964 uzyskał tytuł zawodowy magistra inżyniera mechanika na Politechnice Krakowskiej[2]. W 1978 przeszedł na emeryturę. W latach 1972–1981 był także wiceprezesem Zarządu Głównego Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego.
W 1952 uzyskał mandat posła na Sejm PRL I kadencji z okręgu wyborczego Jarosław. Zasiadał w Komisji Przemysłu. W 1957, 1961, 1965 oraz 1985 ponownie zostawał posłem. Początkowo nadal reprezentował okręg Jarosław, później mandat sprawował z Tarnowa. W II kadencji zasiadał w Komisji Przemysłu Ciężkiego, Chemicznego i Górnictwa oraz w Komisji Obrony Narodowej, w III oraz IV kadencji w Komisji Przemysłu Ciężkiego, Chemicznego i Górnictwa, a w IX kadencji w Komisji Przemysłu oraz w Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw związanych z realizacją drugiego etapu reformy gospodarczej. W latach 1978–1980 był przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w Tarnowie.
Pełnił wysokie funkcje w PZPR. 6 października 1980 został członkiem Komitetu Centralnego, 23 dni później I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego w Tarnowie (do 1985). W 1981 był członkiem tzw. Komisji Grabskiego powołanej przez KC PZPR w celu ustalenia odpowiedzialności osobistej członków ekipy Edwarda Gierka. 19 lipca 1981 wszedł w skład Biura Politycznego KC PZPR (do 1986). W pierwszej połowie lat 80. wchodził również w skład Rady Redakcyjnej organu teoretycznego i politycznego KC PZPR „Nowe Drogi”. W latach 1981–1986 przewodniczący Komisji Reformy Gospodarczej i Polityki Ekonomicznej KC PZPR.
Zmarł 12 września 1993 po ciężkiej chorobie. Pochowany na Cmentarzu w Mościcach.
3 lipca 2009 ówczesny prezydent Tarnowa Ryszard Ścigała, jeden z następców dyr. Opałki, postanowił o nadaniu imienia Stanisława Opałki jednemu z tarnowskich skwerów. Następnie wojewoda małopolski Jerzy Miller /późniejszy wybitny ekspert od katastrofy smoleńskiej/ uchylił prezydenckie zarządzenie, ponieważ decyzja została podjęta bez zgody Rady Miasta.
Za: Wikipedia oraz Tarnów Pierwsze niepodległe.pl
R. Z.
