czyli

teologia obrazów…

Za nami wczorajsze,15 sierpnia, potrójne Święto będące absolutnie wyjątkową datą. Poza Polakami takiej daty w kalendarzu nie ma nikt! To jednocześnie święto kościelne, maryjne, państwowe i wojskowe. Będące dominantą w tym zestawie święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny to w polskiej tradycji dzień Matki Bożej Zielnej. Zupełnie nie słusznie na wiele sposobów rugowany i postponowany z polskiej przestrzeni publicznej a niekwestionowany przez ostatnie 106 lat historyczny i mistyczny „Cud nad Wisłą”. Ale odchodząc od wszechobecnej politycznej bieżączki, a że Zielna kojarzy się z kwiatami, warto zdobyć się na refleksję: Dlaczego Maryja na dawnych obrazach niemal zawsze otoczona jest kwiatami? Co oznaczają lilie, róże, fiołki, konwalie czy irysy w sztuce chrześcijańskiej? Wedle opinii wielu specjalistów od mariologii kwiaty na obrazach Maryi nie są przypadkowe. Dawni ludzie umieli je „czytać” jak książkę. A my?

Róża oznaczała miłość i cierpienie, lilia – dziewictwo, fiołek – pokorę. W średniowieczu i renesansie kwiaty na obrazach maryjnych były ukrytym językiem symboli. Dziś niemal całkowicie zapomnieliśmy, co naprawdę chciały powiedzieć dawne Madonny.

Jeszcze sto, dwieście lat temu niemal każdy potrafiłby odczytać ten język bez wysiłku. Ludzie patrzyli na obraz i wiedzieli od razu, dlaczego obok Maryi stoi lilia, czemu pod jej stopami wyrastają fiołki albo dlaczego malarz gdzieś w kącie umieścił czerwony goździk. Każdy znał ten kod. Cichy język symboli.

Dziś patrzymy na dawne Madonny jak na „ładne obrazy”. Zachwyca nas światło, kolor sukni, złote tło. A przecież średniowieczny czy renesansowy człowiek widział tam znacznie więcej. Każdy kwiat opowiadał coś o Maryi: o jej pokorze, bólu, czystości, macierzyństwie, chwale.

Róża – królowa wszystkich kwiatów.

Jeśli istnieje jeden kwiat naprawdę nierozłącznie związany z Maryją, jest nim róża.

Średniowieczne teksty nazwały ją wręcz „kwiatem miłości”. Maryję określono mianem „mistycznej róży”, a zamknięte ogrody pełne róż stawały się symbolem jej czystości. Na obrazach róże bywają jasne, niemal świetliste, ale czasem mają też głęboki czerwony kolor przypominający krew.

Bo róża w maryjnej symbolice nigdy nie oznacza wyłącznie piękna. Jest także zapowiedzią cierpienia.

W wielu obrazach Maryja siedzi spokojnie z Dzieciątkiem, a obok niej kwitnie róża pełna kolców. Renesansowy człowiek odczytywał to natychmiast: miłość i ból będą tu od początku nierozdzielne.

Lilia – cisza Zwiastowania.

Nie ma chyba bardziej rozpoznawalnego kwiatu w scenach Zwiastowania.

Archanioł Gabriel niemal zawsze przynosi Maryi białą lilię. Czasem trzyma ją w dłoni. Czasem stoi ona w smukłym wazonie między nimi, jakby była częścią samej rozmowy.

Biała lilia oznacza dziewictwo, czystość i światło. Dawni kaznodzieje pisali, że złote pylniki kwiatu przypominają chwałę duszy Maryi, a białe płatki – nieskazitelność jej życia.

To jeden z tych symboli, które przetrwały do dziś. Nawet ludzie niezwiązani ze sztuką intuicyjnie czują, że lilia „pasuje” do Maryi.

Fiołek – świętość ukryta przy ziemi.

Fiołki są małe. Łatwo je przeoczyć. I właśnie dlatego średniowiecze pokochało je jako symbol pokory Maryi.

Fiołki rosną nisko przy ziemi. Pachną delikatnie. Trzeba się schylić, żeby je zauważyć. Dawne teksty mówiły wręcz o „fiołku pokory”.

Uwielbiam ten symbol. W świecie, który nieustannie domaga się widzialności, rozgłosu i autopromocji, fiołek przypomina nam o potrzebie pielęgnowania skromności.

Konwalia – łzy Maryi.

Konwalie wyglądają jak maleńkie porcelanowe dzwonki. W dawnych legendach opisywano czasem, że wyrosły z łez Maryi. W innych tekstach oznaczały pokorę i cichość serca.

Jest w nich coś niezwykle kruchego. Kwitną krótko. Pachną intensywnie, ale subtelnie. Trzeba podejść blisko, by to poczuć.

Na średniowiecznych obrazach pojawiały się jako „kwiat cnotliwości”. I rzeczywiście – trudno wyobrazić sobie bardziej delikatny symbol.

Irys – miecz boleści.

Na pierwszy rzut oka wygląda dostojnie. Niemal królewsko. Ale irys w sztuce maryjnej często oznacza cierpienie.

Jego ostre, wydłużone liście kojarzono z mieczem boleści, który – według proroctwa Symeona – miał przeszyć serce Maryi.

Dlatego w wielu obrazach irys pojawia się w tle spokojnej sceny z Dzieciątkiem. Jak cichy prorok przyszłości.

To niezwykłe, jak dawni malarze potrafili mówić o cierpieniu Maryi pod Krzyżem bez dosłowności. Wystarczył jeden kwiat.

Goździk – zapowiedź Męki.

Kiedyś myślałam, że czerwony goździk to po prostu dekoracyjny detal na dawnych obrazach.

Nie był. W sztuce chrześcijańskiej czerwony goździk oznaczał gwoździe Męki Pańskiej. Czasem Dzieciątko Jezus trzyma go w dłoni jak zabawkę, choć widz wie już, że chodzi o coś znacznie poważniejszego.

To jeden z najbardziej poruszających motywów dawnego malarstwa: mały Jezus bawiący się symbolem własnej przyszłej śmierci, podczas gdy Maryja patrzy na Niego spokojnie i smutno zarazem.

Orlik – kwiat Ducha Świętego.

Orlik jest dziwny. Trochę niepokojący. Jego płatki przypominają małe gołębie albo skrzydła. Właśnie dlatego kojarzono go z Duchem Świętym i sceną Zwiastowania.

W dawnych ogrodach maryjnych sadzono go często obok lilii. Jedna mówiła o czystości Maryi, druga o tajemnicy wcielenia.

Patrząc dziś na orlika, trudno uwierzyć, że ktoś potrafił zawrzeć w nim głęboką teologię. A jednak właśnie obrazy przekazywały masę symboli i tajemnic do rozważania.

Jaśmin – zapach łaski.

Jaśmin prawie zawsze pojawia się w kontekście zapachu. Białe, drobne kwiaty potrafią pachnieć tak intensywnie, że wieczorem wypełniają cały ogród.

W tradycji maryjnej jaśmin oznacza zarówno czystość, jak i obecność łaski. W symbolice Matki Bożej z Guadalupe czteropłatkowy kwiat jaśminu ma wręcz wskazywać na boskość Dzieciątka noszonego pod sercem Maryi.

Niezapominajka – spojrzenie Maryi.

Niebieskie niezapominajki nazywano czasem „oczami Maryi”. To już bardziej późna, ludowa pobożność niż wielka teologia średniowiecza. Ale jest w tym coś bardzo czułego.

Maleńkie kwiaty mają przypominać, że Maryja patrzy na człowieka z troską i pamięcią.

Lubię tę symbolikę właśnie dlatego, że jest tak prosta. Niezapominajki – nazwa typowo polska a tak mocno związana z Maryją.

Stokrotka – zwyczajna świętość.

Stokrotki nigdy nie należały do wielkiego kanonu sztuki maryjnej tak jak róże czy lilie. Pojawiły się później, bardziej w ogrodach i ludowej tradycji. Ale może właśnie dlatego są tak ujmujące.

To pospolity kwiatek. Rośnie niemal wszędzie. I może właśnie dlatego dobrze pasują do Maryi z Nazaretu – kobiety żyjącej zwyczajnym rytmem codzienności.

Lawenda – dom Świętej Rodziny.

Z lawendą wiąże się piękna stara legenda. Podobno Maryja suszyła na niej ubranka małego Jezusa podczas ucieczki do Egiptu. Od tamtej pory roślina miała pachnieć tak intensywnie.

Czy to prawda? Oczywiście nie o historyczną dokładność tutaj chodzi. Legenda mówi raczej o czymś innym: o cieple domu, ochronie, codzienności Świętej Rodziny.

Nagietek – złoto Maryi.

Angielskie słowo „marigold” wywodzi się od „Mary’s Gold” – złota Maryi. Nagietki kojarzono ze światłem, blaskiem i królewską godnością. Ich złote płatki przypominały słońce.

W kościołach często dekorowano nimi maryjne ołtarze. Szczególnie w maju.

I może dlatego do dziś nagietki mają w sobie coś bardzo kościelnego. Trochę staroświeckiego. Trochę babcinego. Ale pięknego.

Mirt – ślubny welon Maryi.

Mirt przez wieki był rośliną panien młodych. Wianuszki mirtowe symbolizowały czystość i wierność. Nic dziwnego, że szybko zaczęto łączyć go także z Maryją.

W polskiej tradycji pojawiały się nawet określenia typu „mirt Matki Boskiej”.

Dziś ta symbolika niemal znikła. A przecież jeszcze nasze prababki doskonale wiedziały, dlaczego do ślubnego wianka wkłada się właśnie mirt.

Piwonia – piękno bez pośpiechu.

Piwonie są trochę jak dawne suknie balowe. Ciężkie od płatków, pachnące, przesadne. W tradycji nazywano je czasem „różami Maryi”.

Nie należą do najstarszych symboli, ale doskonale pokazują, że maryjna wyobraźnia lubiła piękno. Bogactwo. Obfitość życia.

Malwa – kwiat przy wiejskiej kapliczce.

Nie wiem, czy istnieje bardziej polski obraz niż malwy rosnące przy przydrożnej figurze Maryi.

Wysokie. Trochę chwiejne. Szeleszczące na wietrze.

Malwy nie mają tak wielkiej teologii jak lilia czy róża. Ale mają coś innego – pamięć dzieciństwa. Starych ogródków. Majowych nabożeństw. Kobiet poprawiających bukiety przy kapliczce przed wieczorną litanią. I chyba właśnie dlatego są tak ważne.

Powinniśmy chyba na nowo zacząć uczyć znaczenia kwiatów, bo to najprostsza, przemawiająca do serca teologia.

Za: Alateia.pl

R.Z.